Kỳ 1: Chất vấn - bản lĩnh, trách nhiệm của đại biểu trước cử tri

Không chỉ là hỏi và trả lời

Trong hoạt động của Hội đồng nhân dân (HĐND), chất vấn tại kỳ họp là một hình thức giám sát trực tiếp, thể hiện rõ vai trò đại diện và trách nhiệm của đại biểu trước cử tri. Nếu thảo luận là nơi đại biểu thể hiện chính kiến, quyết nghị là nơi HĐND thực hiện quyền quyết định thì chất vấn tại kỳ họp là nơi những vấn đề của thực tiễn được đưa trực tiếp vào nghị trường, yêu cầu người có trách nhiệm trả lời và làm rõ.

Theo Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân số 121/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/3/2026, chất vấn là việc đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND nêu vấn đề thuộc trách nhiệm của người bị chất vấn và yêu cầu người đó trả lời về trách nhiệm của mình đối với vấn đề được nêu. Như vậy, chất vấn không chỉ nhằm tiếp nhận thông tin, mà cốt lõi là xem xét trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn.

Luật mới cùng các quy định hướng dẫn thi hành tiếp tục hoàn thiện quy trình lựa chọn nhóm vấn đề và người bị chất vấn, tổ chức phiên chất vấn, ban hành nghị quyết về chất vấn và theo dõi việc thực hiện. Điều đó đòi hỏi chất vấn phải đi từ phát hiện đúng vấn đề đến làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm, giải pháp, thời hạn và kết quả cần đạt.

Từ tiếng nói của cử tri đến câu hỏi nghị trường

Một câu hỏi chất vấn có chất lượng trước hết phải bắt nguồn từ thực tiễn. Đại biểu HĐND là người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân, vì vậy nội dung chất vấn không thể chỉ hình thành từ thông tin trong báo cáo mà cần được đối chiếu, kiểm chứng qua tiếp xúc cử tri, tiếp công dân, giám sát, khảo sát, thẩm tra và theo dõi tình hình tại cơ sở.

Chủ tịch Hội đồng nhân dân tỉnh Nguyễn Văn Sơn điều hành phiên chất vấn tại kỳ họp thứ tư.

Tại Kỳ họp thứ tư HĐND tỉnh Tuyên Quang khóa XX, nhiệm kỳ 2026-2031, các đại biểu đã chất vấn nhiều vấn đề thiết thực như: chậm cấp kinh phí hỗ trợ các hộ chăn nuôi bị thiệt hại do dịch tả lợn châu Phi và bệnh viêm da nổi cục năm 2021; chậm thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với Nhà nước và cải tạo, phục hồi môi trường tại mỏ vàng sa khoáng Làng Cào, xã Hùng An; hạn chế trong vận hành liên hồ chứa; thiếu trang thiết bị dạy học tại các trường trên địa bàn tỉnh. Đây đều là những vấn đề có tác động trực tiếp đến đời sống, sản xuất và quyền lợi chính đáng của người dân.

Để câu hỏi có sức nặng, đại biểu cần xác định rõ: vấn đề nào đang tồn tại; nguyên nhân chủ quan, khách quan là gì; nội dung đó thuộc trách nhiệm của ai; giải pháp nào cần thực hiện và thời hạn hoàn thành. Câu hỏi càng rõ đối tượng, rõ trách nhiệm thì câu trả lời càng khó chung chung, khó né tránh.

Hỏi ngắn, đúng trọng tâm và có căn cứ

Chất lượng chất vấn phụ thuộc lớn vào quá trình chuẩn bị. Đại biểu cần nghiên cứu quy định pháp luật, nghị quyết của HĐND, báo cáo của UBND và cơ quan chuyên môn; khai thác kết quả giám sát, kiến nghị cử tri và dữ liệu liên quan. Thông tin đưa ra phải chính xác, có nguồn, phản ánh đúng bản chất vấn đề và thuộc trách nhiệm của người bị chất vấn.

Đại biểu Nguyễn Thanh Thủy, Ủy viên chuyên trách Ban Văn hóa - Xã hội Hội đồng nhân dân tỉnh phát biểu chất vấn.

Câu hỏi nên ngắn gọn, trực diện, tập trung vào một vấn đề hoặc một nhóm nội dung có liên hệ chặt chẽ; hạn chế kể lại diễn biến dài, đưa quá nhiều số liệu hoặc gộp nhiều câu hỏi không cùng phạm vi trách nhiệm. Chất vấn cần đi thêm một bước so với phản ánh, kiến nghị: từ hiện tượng đến nguyên nhân, từ nguyên nhân đến trách nhiệm và từ trách nhiệm đến biện pháp khắc phục.

Việc lựa chọn nhóm vấn đề và người bị chất vấn cũng phải bảo đảm đúng thẩm quyền, phù hợp phạm vi trách nhiệm, ưu tiên những vấn đề nổi lên trong thực tiễn, kéo dài, chậm được giải quyết hoặc tác động đến nhiều người dân. Không nên dàn trải quá nhiều nội dung làm giảm thời gian tranh luận và chiều sâu của phiên chất vấn.

Chất vấn phải có đối thoại và tranh luận

Một hạn chế có thể gặp là câu hỏi còn dài, thiên về cung cấp thông tin; trong khi câu trả lời đôi lúc tập trung giải thích cơ chế, nêu khó khăn khách quan nhưng chưa làm rõ trách nhiệm, giải pháp và thời hạn khắc phục. Nếu dừng lại sau một lượt hỏi - đáp, vấn đề dễ chưa được làm sáng tỏ.

Khi nội dung trả lời chưa rõ, chưa đầy đủ hoặc chưa sát câu hỏi, đại biểu cần chủ động sử dụng quyền chất vấn lại, tranh luận hoặc đề nghị làm rõ. Những câu hỏi tiếp theo nên tập trung vào các điểm cốt lõi: nguyên nhân nào thuộc trách nhiệm chủ quan; ai chịu trách nhiệm; thời điểm nào hoàn thành; kết quả được kiểm chứng bằng tiêu chí nào; nếu chậm thực hiện thì trách nhiệm được xem xét ra sao.

Giám đốc Sở Tài chính Phạm Kiều Vân trả lời chất vấn.

Tranh luận không đồng nghĩa với đối đầu. Mục tiêu của chất vấn là làm rõ vấn đề và thúc đẩy giải pháp, không phải gây khó khăn cho người trả lời. Đại biểu cần chất vấn trên cơ sở thông tin chính xác, với thái độ xây dựng, tôn trọng nhưng kiên quyết; người bị chất vấn phải trực tiếp trả lời, thẳng thắn nhận trách nhiệm, không né tránh hoặc đùn đẩy.

Phát huy vai trò của các chủ thể trong HĐND

Chất vấn là quyền của đại biểu, nhưng chất lượng phiên chất vấn cần sự chuẩn bị và hỗ trợ đồng bộ. Thường trực HĐND tổ chức tổng hợp đề xuất, dự kiến nhóm vấn đề và người bị chất vấn, chuẩn bị điều kiện phục vụ phiên họp theo đúng trình tự, thẩm quyền; đồng thời phải tôn trọng và bảo đảm quyền chất vấn độc lập của đại biểu.

Các Ban của HĐND phát huy kết quả thẩm tra, giám sát, khảo sát để cung cấp căn cứ và thông tin chuyên sâu. Tổ đại biểu tổng hợp những vấn đề nổi lên từ địa bàn và ý kiến cử tri. Văn phòng Đoàn ĐBQH và HĐND tỉnh nâng cao chất lượng tham mưu, tổng hợp, cung cấp tài liệu, xây dựng dữ liệu phục vụ đại biểu. Tuy nhiên, đại biểu vẫn phải chủ động nghiên cứu, lựa chọn vấn đề và chịu trách nhiệm về nội dung chất vấn của mình.

Đổi mới để mỗi câu hỏi có sức nặng

Trong điều kiện chính quyền địa phương hai cấp, nhiều vấn đề phát sinh từ cơ sở nhưng liên quan đến trách nhiệm quản lý của cấp tỉnh; nhiều việc đòi hỏi sự phối hợp giữa các ngành và chính quyền cấp xã. Hoạt động chất vấn vì vậy càng cần xác định rõ vấn đề, thẩm quyền, trách nhiệm, giải pháp và thời hạn, tránh hỏi không đúng chủ thể hoặc yêu cầu vượt quá phạm vi trách nhiệm của người bị chất vấn.

Cùng với bồi dưỡng kiến thức pháp luật và kỹ năng nghị trường, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, kết nối và chia sẻ dữ liệu giám sát, tạo điều kiện để đại biểu khai thác thông tin nhanh, đầy đủ và có hệ thống. Đây cũng là một yêu cầu được Luật số 121/2025/QH15 đặt ra đối với các chủ thể giám sát.

Chất lượng chất vấn trước hết được quyết định bởi chất lượng đại biểu: gần dân để phát hiện đúng vấn đề; có năng lực để phân tích bản chất; có bản lĩnh để đặt câu hỏi thẳng thắn; có trách nhiệm để tiếp tục theo dõi việc giải quyết. Khi mỗi câu hỏi có căn cứ, đúng thẩm quyền và hướng tới kết quả cụ thể, chất vấn sẽ thực sự trở thành công cụ quan trọng nâng cao hiệu lực giám sát của HĐND, góp phần xây dựng chính quyền địa phương công khai, minh bạch, trách nhiệm, hiệu lực và gần dân.

Còn tiếp...