Toàn cảnh Phiên họp giả định “Quốc hội trẻ em” lần thứ hai năm 2024.

Đưa tiếng nói của trẻ em vào quá trình xây dựng chính sách

Quyết định số 1792/QĐ-TTg xác định mục tiêu đến năm 2030: 100% chương trình, chính sách, văn bản quy phạm pháp luật, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội về trẻ em hoặc liên quan đến trẻ em được tham vấn, lấy ý kiến trẻ em hoặc tổ chức đại diện tiếng nói, nguyện vọng của trẻ em. Đồng thời, 100% tỉnh, thành xây dựng, hướng dẫn và triển khai mô hình quyền tham gia của trẻ em do trẻ em khởi xướng và thực hiện.

Điểm đáng chú ý của Chương trình không chỉ nằm ở việc mở rộng phạm vi tham vấn trẻ em mà còn đặt ra yêu cầu bảo đảm sự tham gia thực chất, hiệu quả, bình đẳng, có trách nhiệm và có tác động đến quá trình ra quyết định đối với những vấn đề về trẻ em hoặc liên quan đến trẻ em.

Đây là bước chuyển quan trọng trong cách tiếp cận quyền trẻ em: từ việc tạo điều kiện để trẻ em “được nói” sang coi trẻ em là chủ thể cần được lắng nghe, tham vấn và phản hồi trong quá trình xây dựng, thực hiện chính sách.

Mở rộng cơ hội để trẻ em được lên tiếng

Để quyền tham gia không dừng lại ở những diễn đàn, Chương trình đặt ra các chỉ tiêu cụ thể đến năm 2030: 90% trẻ em từ 6 tuổi trở lên được trang bị kiến thức, kỹ năng tham gia phù hợp với độ tuổi; 80% trẻ em được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng trong gia đình, cơ sở giáo dục, cơ sở cung cấp dịch vụ bảo vệ trẻ em và cơ sở trợ giúp xã hội; 50% trẻ em từ 11 tuổi trở lên được tham gia ít nhất một mô hình thực hiện quyền tham gia của trẻ em.

Các mô hình được xác định khá đa dạng, từ Diễn đàn trẻ em, Hội đồng trẻ em, Câu lạc bộ quyền trẻ em đến Đối thoại học đường, Phiên họp giả định Quốc hội trẻ em, Phiên họp giả định Hội đồng nhân dân trẻ em, các chương trình do trẻ em khởi xướng và thực hiện, hoạt động tham vấn, thăm dò, lấy ý kiến trẻ em.

Cùng với đó, năng lực của những người đồng hành với trẻ em cũng được đặt ra như một điều kiện quan trọng. Chương trình phấn đấu 100% người làm công tác trẻ em, cán bộ Đoàn, Đội, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục, giáo viên và 70% cha mẹ, người chăm sóc trẻ em được truyền thông, nâng cao năng lực về kiến thức, kỹ năng, phương pháp và mô hình quyền tham gia của trẻ em. Bởi nếu người lớn chưa thay đổi cách lắng nghe, chưa biết cách tiếp nhận và phản hồi phù hợp với độ tuổi, hoàn cảnh của trẻ thì việc tổ chức thêm nhiều diễn đàn cũng khó tạo ra sự tham gia thực chất.

Từ “lắng nghe” đến “phản hồi”

Một yêu cầu có ý nghĩa thực tiễn cao của Chương trình là thiết lập trách nhiệm đối với việc tiếp nhận và phản hồi ý kiến của trẻ em. Theo đó, 100% ý kiến, nguyện vọng của trẻ em tại Diễn đàn trẻ em quốc gia và Phiên họp giả định Quốc hội trẻ em phải được lắng nghe, tiếp nhận, xem xét, giải quyết và phản hồi đầy đủ, kịp thời. Đối với Hội đồng trẻ em, Diễn đàn trẻ em cấp tỉnh, cấp xã và các diễn đàn trẻ em khác, tỷ lệ ý kiến, nguyện vọng được lắng nghe, tiếp nhận, xem xét, giải quyết và phản hồi đầy đủ, kịp thời, khách quan, trung thực phải đạt ít nhất 70%.

Như vậy, giá trị của một diễn đàn không chỉ được đo bằng số lượng trẻ em tham gia hay số lượng ý kiến được đưa ra, mà quan trọng hơn là sau diễn đàn, những ý kiến ấy được xử lý như thế nào, cơ quan nào có trách nhiệm trả lời và trẻ em có nhận được phản hồi hay không.

Đây cũng là điểm cần được chú trọng trong quá trình triển khai Chương trình ở cơ sở: mỗi ý kiến của trẻ em cần được phân loại, chuyển đến đúng cơ quan có trách nhiệm, xác định nội dung có thể giải quyết, nội dung cần nghiên cứu hoặc chưa thể thực hiện; đồng thời thông tin lại cho trẻ em bằng hình thức phù hợp, dễ hiểu và tôn trọng.

Thiếu nhi Tuyên Quang bày tỏ ý kiến về các nội dung liên quan đến việc thực hiện quyền của trẻ em tại Diễn đàn “Tiếng nói, nguyện vọng trẻ em” tỉnh Tuyên Quang lần thứ II năm 2023.

Từ thực tiễn tại tỉnh Tuyên Quang

Thực tiễn tại Tuyên Quang cho thấy, việc tạo không gian để trẻ em trực tiếp bày tỏ suy nghĩ, nguyện vọng đã được quan tâm triển khai trong những năm qua.

Ban Thường vụ Tỉnh đoàn, Hội đồng Đội tỉnh đã tổ chức 3 lần Diễn đàn “Tiếng nói, nguyện vọng trẻ em” tỉnh Tuyên Quang. Qua các diễn đàn, thiếu nhi được đối thoại trực tiếp với đại biểu, bày tỏ tâm tư, nguyện vọng và kiến nghị về những vấn đề thiết thực như xây dựng văn hóa học đường, y tế trường học, giáo dục STEM ở khu vực khó khăn, phòng, chống xâm hại, bạo lực, tai nạn thương tích, hoạt động vui chơi, giải trí và chăm lo, bảo vệ trẻ em.

 Qua các diễn đàn, tiếng nói của trẻ em được chuyển tải trực tiếp đến các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm; đồng thời tạo thêm kênh để các em tham gia đóng góp ý kiến đối với những vấn đề liên quan đến quyền và lợi ích của mình. Đây cũng là cơ sở để các cấp, các ngành tiếp tục đổi mới hình thức tuyên truyền, tăng cường đối thoại, lắng nghe và phản hồi ý kiến của trẻ em, nhất là đối với những vấn đề phát sinh từ thực tiễn cơ sở.

Thiếu nhi Tuyên Quang tham gia phiên thảo luận giả định tại Kỳ họp HĐND tỉnh trong khuôn khổ Diễn đàn “Tiếng nói, nguyện vọng trẻ em” tỉnh Tuyên Quang lần thứ III năm 2024.

Để tiếng nói trẻ em được lắng nghe, phản hồi thực chất

Quyết định số 1792/QĐ-TTg giao Bộ Y tế làm cơ quan đầu mối theo dõi, hướng dẫn, đôn đốc, kiểm tra, đánh giá việc thực hiện Chương trình; các bộ, ngành, địa phương chủ động xây dựng kế hoạch triển khai theo tinh thần “06 rõ: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả”.

Đối với Tuyên Quang, cần tiếp tục phát huy các mô hình đã có, đồng thời chú trọng chất lượng và kết quả sau tham vấn; mở rộng các kênh để trẻ em, nhất là trẻ em vùng cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, được bày tỏ ý kiến phù hợp với lứa tuổi và điều kiện thực tế.

Điều quan trọng là tiếng nói của trẻ em phải được lắng nghe, xem xét và phản hồi. Những vấn đề thuộc thẩm quyền cần được giải quyết; những nội dung chưa thể thực hiện cần được giải thích rõ ràng, phù hợp. Qua đó, quyền tham gia của trẻ em không dừng ở việc “được nói”, mà trở thành một quá trình thực chất, góp phần xây dựng thế hệ trẻ tự tin, có trách nhiệm và biết tham gia vào đời sống xã hội.