>>Kỳ I: Giải trình - kênh giám sát linh hoạt, kịp thời và đến cùng trách nhiệm

Thực tiễn hoạt động của HĐND tỉnh Tuyên Quang cho thấy, giải trình có thể tạo chuyển biến rõ khi lựa chọn đúng vấn đề, chuẩn bị chắc thông tin, điều hành đến cùng và theo dõi chặt việc thực hiện kết luận. Trong giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là tổ chức thêm phiên giải trình, mà phải nâng cao chất lượng và đo được kết quả sau giải trình.

Kinh nghiệm từ thực tiễn hoạt động của HĐND tỉnh

Tuyên Quang là tỉnh miền núi có địa bàn rộng, điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội giữa các khu vực còn khác nhau. Sau hợp nhất và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, không gian quản lý mở rộng, khối lượng công việc tăng, nhiều vấn đề liên ngành và liên địa bàn cần được xử lý đồng bộ. Đây vừa là yêu cầu, vừa là dư địa để Thường trực HĐND tỉnh phát huy mạnh hơn hoạt động giải trình giữa hai kỳ họp.

Quang cảnh phiên họp nghe giải trình về việc giải quyết, thi hành án các vụ án, vụ việc dân sự, vụ án hành chính liên quan đến đất đai trên địa bàn tỉnh.

Trong nhiệm kỳ trước, Thường trực HĐND tỉnh đã quan tâm tổ chức các phiên giải trình về nhiều vấn đề được cử tri theo dõi, như bồi thường đất và tài sản trong vùng lòng hồ thủy điện; đo đạc bản đồ, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu; giải quyết, thi hành các vụ án, vụ việc dân sự và hành chính liên quan đến đất đai... Qua giải trình, những tồn tại kéo dài được nhận diện rõ hơn, cơ quan có trách nhiệm phải đưa ra phương án xử lý, thời hạn thực hiện; các Ban HĐND được giao theo dõi, đôn đốc. Nhiều nội dung đã có chuyển biến, khẳng định hiệu quả của việc giám sát gắn với trách nhiệm và thời hạn cụ thể.

Ngày 20/8/2026, Thường trực HĐND tỉnh tổ chức phiên giải trình đầu tiên của nhiệm kỳ 2026 - 2031, đồng thời là phiên đầu tiên sau hợp nhất tỉnh, nội dung về công tác quản lý, sử dụng và xử lý tài sản công là trụ sở làm việc của các cơ quan, đơn vị hành chính sau sắp xếp. Đây là lựa chọn trúng vấn đề: tài sản công dôi dư nếu chậm xử lý sẽ xuống cấp, lãng phí; nếu bố trí không phù hợp sẽ không đáp ứng nhu cầu thực tế; nếu thiếu hồ sơ pháp lý và cơ chế khai thác sẽ khó chuyển nguồn lực công thành nguồn lực phát triển.

Trước phiên họp giải trình, Thường trực HĐND tỉnh phân công Ban Pháp chế khảo sát, rà soát số liệu và làm rõ những điểm cần yêu cầu giải trình. Tại phiên họp, 8 đại biểu nêu yêu cầu giải trình đối với 10 nội dung và có 7 lượt đại biểu tranh luận về 9 nội dung, tập trung vào hiệu quả thực chất sau điều chuyển, chuyển giao; trách nhiệm quản lý tài sản trong thời gian chờ xử lý; phương án khai thác các cơ sở nhà, đất; việc hoàn thiện hồ sơ và trách nhiệm của sở, ngành, địa phương. Kết luận phiên họp Thường trực HĐND tỉnh giao nhiệm vụ cụ thể cho từng cơ quan, yêu cầu xác định tiến độ, nguyên nhân chậm, trách nhiệm và thời hạn hoàn thành. Cách tổ chức này cho thấy rõ ba yếu tố quyết định hiệu quả: thông tin chắc, tranh luận thẳng và kết luận có địa chỉ.

Những yêu cầu cần tiếp tục đặt ra

Kết quả bước đầu là tích cực, song nâng cao chất lượng giải trình vẫn là nhiệm vụ thường xuyên. Trước hết, việc phát hiện và lựa chọn vấn đề đôi khi còn phụ thuộc nhiều vào chương trình định kỳ; trong khi các vấn đề của đời sống có thể xuất hiện nhanh, diễn biến phức tạp. Cơ chế thu thập, sàng lọc thông tin cần nhạy bén hơn để những vấn đề bức xúc, có nguy cơ ảnh hưởng rộng được đưa ra xem xét đúng thời điểm.

Chất lượng thông tin giữa các nguồn có thể chưa đồng đều. Báo cáo của cơ quan quản lý thường phản ánh kết quả theo phạm vi ngành, trong khi tác động của chính sách lại thể hiện tại cơ sở và đối với từng nhóm người dân. Nếu thiếu khảo sát, đối chứng hoặc ý kiến của đối tượng chịu tác động, yêu cầu giải trình dễ dừng ở hiện tượng, chưa chạm đến nguyên nhân và trách nhiệm.

Đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh nêu câu hỏi đề nghị giải trình.

Ở một số trường hợp, câu trả lời có thể còn thiên về giải thích quy trình, nêu khó khăn chung; giải pháp chưa lượng hóa, chưa xác định rõ mốc thời gian và đầu mối chịu trách nhiệm. Sau phiên họp, nếu việc theo dõi chỉ dựa vào báo cáo định kỳ, thiếu kiểm chứng thực tế, kết luận giải trình có nguy cơ chậm được thực hiện hoặc thực hiện hình thức. Đây chính là khâu cần được coi trọng hơn: hiệu quả phiên giải trình không đo bằng số câu hỏi hay thời lượng tranh luận, mà bằng chuyển biến của vấn đề trong thực tế.

Lựa chọn đúng và trúng vấn đề cần giải trình

Trước hết, Thường trực HĐND tỉnh cần xây dựng cơ chế theo dõi vấn đề thường xuyên, kết nối thông tin từ tiếp xúc cử tri, tiếp công dân, giám sát của các Ban, hoạt động của Tổ đại biểu, kiến nghị của Mặt trận Tổ quốc, phản ánh của báo chí, dư luận xã hội và dữ liệu quản lý nhà nước. Mỗi vấn đề nên được đánh giá theo các tiêu chí: mức độ ảnh hưởng đến người dân và phát triển của tỉnh; tính cấp thiết; thời gian tồn tại; dấu hiệu chậm trễ hoặc thiếu trách nhiệm; khả năng xác định chủ thể và tạo chuyển biến sau giải trình.

Trong điều kiện mới của Tuyên Quang, có thể quan tâm các nhóm vấn đề liên quan trực tiếp đến vận hành chính quyền địa phương hai cấp và đời sống Nhân dân: chất lượng dịch vụ công tại cấp xã; quản lý, sử dụng tài sản công sau sắp xếp; tiến độ giải quyết thủ tục đất đai; đầu tư và duy trì hạ tầng thiết yếu; tổ chức mạng lưới giáo dục, y tế; thực hiện chính sách đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng khó khăn; giải ngân đầu tư công; chuyển đổi số và bảo đảm dữ liệu thông suốt. Tuy nhiên, mỗi phiên chỉ nên chọn phạm vi đủ cụ thể, tránh ôm nhiều lĩnh vực.

Nâng chất lượng chuẩn bị và năng lực tham gia giải trình

Thường trực HĐND tỉnh cần giao rõ một Ban chủ trì, các Ban liên quan phối hợp theo tính chất vấn đề; xây dựng hồ sơ giải trình chung, trong đó thể hiện đầy đủ căn cứ pháp lý, số liệu, kết quả khảo sát, ý kiến cử tri, nội dung đã cam kết và những điểm còn mâu thuẫn. Dữ liệu cần được phân tích theo địa bàn, nhóm đối tượng và thời gian, qua đó nhận diện nơi làm tốt, nơi chậm, nguyên nhân khách quan và trách nhiệm chủ quan.

Yêu cầu giải trình nên được thiết kế theo chuỗi logic: thực trạng - nguyên nhân - trách nhiệm - giải pháp - nguồn lực - thời hạn. Câu hỏi ngắn, rõ, có căn cứ; ưu tiên làm rõ vấn đề thuộc thẩm quyền và trách nhiệm trực tiếp của người trả lời. Đại biểu cần chủ động nghiên cứu tài liệu, cập nhật thông tin từ cơ sở, chuẩn bị câu hỏi tiếp nối và tranh luận trên số liệu, tránh trùng lặp hoặc sa vào vụ việc quá chi tiết.

Người điều hành phải nắm chắc hồ sơ, xác định các “nút” cần làm rõ, phân bổ thời gian hợp lý và kịp thời yêu cầu trả lời đúng trọng tâm. Khi câu trả lời chưa đầy đủ, chủ tọa cần gợi mở hoặc đề nghị tranh luận; khi vấn đề liên quan nhiều cơ quan, cần phân định rõ trách nhiệm chủ trì, phối hợp và trách nhiệm của người đứng đầu. Không khí phiên họp cần thẳng thắn, dân chủ, xây dựng nhưng không né tránh những nội dung còn yếu kém.

Công khai phù hợp, tăng sự tham gia và ứng dụng số

Công khai là nguyên tắc quan trọng của phiên giải trình. Tùy nội dung, Thường trực HĐND tỉnh có thể mở rộng thành phần tham dự, mời chuyên gia, đại diện đối tượng chịu tác động, Mặt trận Tổ quốc, Đoàn đại biểu Quốc hội và cơ quan báo chí; tăng cường truyền thông trước, trong và sau phiên họp để cử tri biết vấn đề được xem xét và kết quả xử lý. Công khai phù hợp tạo sức ép tích cực, đồng thời giúp cơ quan quản lý nhận được thêm thông tin và sự đồng thuận trong tổ chức thực hiện.

Chuyển đổi số cần được sử dụng để nâng hiệu quả, không chỉ để số hóa tài liệu. Có thể xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung phục vụ giám sát; lập bảng theo dõi từng kết luận với nhiệm vụ, cơ quan chịu trách nhiệm, thời hạn, tình trạng hoàn thành và tài liệu kiểm chứng; cảnh báo các nhiệm vụ sắp đến hạn hoặc quá hạn. Khi dữ liệu được cập nhật liên tục, Thường trực HĐND và các Ban có thể theo dõi tiến độ theo thời gian thực, lựa chọn nội dung tái giám sát chính xác hơn.

Theo dõi đến cùng - thước đo thực chất của giải trình

Sau phiên họp, kết luận phải được hoàn thiện kịp thời, ngắn gọn nhưng đủ bốn nhóm nội dung pháp luật yêu cầu: đánh giá và nguyên nhân; giải pháp và thời hạn; trách nhiệm thi hành; trách nhiệm báo cáo. Mỗi nhiệm vụ cần có đầu mối rõ, sản phẩm đầu ra và mốc kiểm tra. Các Ban HĐND theo lĩnh vực được giao theo dõi, định kỳ báo cáo Thường trực HĐND; kết quả thực hiện nên được đối chiếu bằng khảo sát thực tế, ý kiến cử tri và dữ liệu chuyên ngành.

Đối với nội dung chậm hoặc thực hiện không đạt yêu cầu, Thường trực HĐND có thể yêu cầu báo cáo bổ sung, tổ chức làm việc, khảo sát, tái giải trình hoặc lựa chọn hình thức giám sát phù hợp; khi cần thiết, báo cáo HĐND xem xét. Kết quả thực hiện kết luận giải trình cũng cần được sử dụng trong đánh giá trách nhiệm người đứng đầu và chất lượng thực thi công vụ. Có như vậy, cam kết tại phiên họp mới chuyển thành trách nhiệm hành chính và kết quả phục vụ Nhân dân.

Nâng cao chất lượng giải trình tại phiên họp Thường trực HĐND tỉnh chính là nâng cao năng lực phản ứng của cơ quan dân cử trước những vấn đề của thực tiễn. Với nền tảng pháp lý mới của Luật số 121/2025/QH15 và Nghị quyết số 114/2025/UBTVQH15, cùng những kinh nghiệm đã được kiểm chứng, HĐND tỉnh Tuyên Quang có điều kiện tiếp tục đổi mới hoạt động này theo phương châm: lựa chọn đúng vấn đề, làm rõ đúng trách nhiệm, xác định rõ giải pháp và giám sát đến cùng kết quả. Khi mỗi phiên giải trình tạo ra một chuyển biến cụ thể, vai trò đại diện, quyết định và giám sát của HĐND tỉnh sẽ được thể hiện ngày càng rõ nét, thiết thực hơn trước cử tri và Nhân dân./.