Từ yêu cầu “làm rõ” đến trách nhiệm phải hành động

Trong hoạt động của HĐND, mỗi hình thức giám sát có vị trí và phương thức tác động riêng. Giám sát chuyên đề tạo điều kiện xem xét một lĩnh vực trên phạm vi rộng và theo chiều sâu; chất vấn thể hiện quyền của đại biểu yêu cầu người giữ chức vụ do HĐND bầu hoặc phê chuẩn trả lời về trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn; còn giải trình tại phiên họp Thường trực HĐND hướng trực tiếp vào những vấn đề cụ thể đang phát sinh, cần được làm rõ và xử lý kịp thời giữa hai kỳ họp.

Quang cảnh phiên họp giải trình của Thường trực HĐND tỉnh giải trình về công tác quản lý, sử dụng và xử lý tài sản công là trụ sở làm việc của các cơ quan, đơn vị hành chính sau sắp xếp, sáp nhập trên địa bàn tỉnh.

Giải trình vì vậy không đơn thuần là cơ quan quản lý trình bày thêm một bản báo cáo. Đây là quá trình đối thoại có kiểm chứng, trong đó người được yêu cầu giải trình phải trả lời trực tiếp, đầy đủ về thực trạng, nguyên nhân, trách nhiệm và biện pháp khắc phục. Thành viên Thường trực HĐND, đại biểu HĐND tham dự có quyền yêu cầu làm rõ, tranh luận khi nội dung trả lời chưa thỏa đáng. Phiên họp phải đi đến kết quả cụ thể: việc gì cần làm, cơ quan nào chịu trách nhiệm, thời hạn hoàn thành và trách nhiệm báo cáo kết quả thực hiện.

So với chất vấn, phạm vi chủ thể và cách thức tổ chức giải trình có tính linh hoạt hơn, phù hợp với yêu cầu phối hợp làm rõ một vấn đề liên ngành hoặc một khâu đang ách tắc trong thực thi chính sách. Tuy nhiên, tính linh hoạt không làm giảm tính pháp lý và trách nhiệm. Ngược lại, việc pháp luật quy định chặt chẽ về lựa chọn vấn đề, người được yêu cầu giải trình, trình tự phiên họp và nội dung kết luận đã tạo nền tảng để hoạt động này ngày càng thực chất.

Khuôn khổ pháp lý mới rõ hơn, chặt chẽ hơn

Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân số 121/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/3/2026, tiếp tục xác định giải trình tại phiên họp Thường trực HĐND là một hình thức giám sát quan trọng. Nghị quyết số 114/2025/UBTVQH15 ngày 24/12/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật về hoạt động giám sát của HĐND đã cụ thể hóa toàn bộ quy trình tổ chức giải trình, từ khâu thu thập thông tin đến việc ban hành và thực hiện kết luận.

Trước hết, nguồn thông tin để lựa chọn vấn đề giải trình được mở rộng và xác định rõ. Thường trực HĐND có thể căn cứ vào báo cáo về thi hành chính sách, pháp luật; phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; giải quyết khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh; kết quả thực hiện nghị quyết và kiến nghị giám sát; đề xuất của các chủ thể thuộc HĐND; thông tin từ tiếp xúc cử tri, phương tiện thông tin đại chúng, dư luận xã hội và các nguồn thông tin chính thống khác. Quy định này khẳng định vấn đề giải trình phải bắt nguồn từ thực tiễn và từ những điều cử tri, Nhân dân đang quan tâm.

Không phải vấn đề nào cũng đưa ra giải trình. Nghị quyết số 114/2025/UBTVQH15 xác định các tiêu chí tương đối rõ: vấn đề được HĐND giao; vấn đề có tính thời sự, bức xúc, được nhiều đại biểu, cử tri và Nhân dân quan tâm; vấn đề mới chưa có giải pháp, cần làm rõ để bảo đảm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; vấn đề có dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc có nhiều hạn chế, yếu kém chậm được khắc phục; vấn đề đã được nêu trong nghị quyết, kết luận, kiến nghị giám sát nhưng thực hiện chưa hiệu quả.

Đây là bước tiến quan trọng về phương pháp. Lựa chọn đúng vấn đề sẽ quyết định phần lớn chất lượng phiên giải trình. Nội dung quá rộng dễ dẫn đến dàn trải; nội dung quá vụn có thể làm giảm tầm giám sát; nội dung chưa đủ căn cứ sẽ khó truy đến trách nhiệm. Vấn đề phù hợp phải vừa có tính cấp thiết, vừa thuộc phạm vi quản lý ở địa phương, có địa chỉ chịu trách nhiệm và có khả năng tạo chuyển biến sau phiên họp.

Chuẩn bị kỹ để hỏi trúng, trả lời thẳng

Theo Nghị quyết số 114/2025/UBTVQH15, Thường trực HĐND quyết định việc tổ chức phiên giải trình, nội dung, người được yêu cầu giải trình, người tham gia giải trình và kế hoạch tổ chức. Chậm nhất 10 ngày trước ngày tổ chức, Ban của HĐND hoặc cơ quan giúp việc được giao chủ trì phải phối hợp xây dựng kế hoạch, trình Thường trực HĐND quyết định và gửi đến các chủ thể liên quan. Kế hoạch phải xác định rõ mục đích, yêu cầu, vấn đề, phạm vi, thành phần, thời gian, địa điểm và mức độ công khai của phiên giải trình.

Quy định về thời hạn và nội dung kế hoạch đặt ra yêu cầu chuẩn bị có chiều sâu. Cơ quan tham mưu không chỉ tổng hợp báo cáo mà phải khảo sát thực tế, đối chiếu quy định pháp luật, nghị quyết của HĐND, các chỉ tiêu và cam kết đã có; nhận diện điểm nghẽn, mâu thuẫn hoặc khoảng trống trách nhiệm. Mỗi yêu cầu giải trình cần dựa trên thông tin đã được kiểm chứng, có số liệu so sánh và chỉ rõ nội dung chưa hoàn thành, chậm hoàn thành hoặc hiệu quả chưa tương xứng.

Người được yêu cầu giải trình phải phù hợp với vấn đề. Về nguyên tắc, người đứng đầu trực tiếp tham dự và trả lời. Trường hợp không thể tham dự thì phải có văn bản nêu rõ lý do và chỉ được cử cấp phó trả lời thay khi Thường trực HĐND đồng ý. Quy định này góp phần khắc phục tình trạng né tránh, ủy quyền tùy tiện hoặc trả lời không đúng thẩm quyền.

Công khai, tranh luận và kết luận rõ trách nhiệm

Phiên giải trình của Thường trực HĐND được tổ chức công khai, trừ trường hợp Thường trực HĐND quyết định khác. Chủ tịch HĐND điều hành; khi Chủ tịch vắng mặt thì phân công một Phó Chủ tịch HĐND điều hành. Ngoài đại biểu HĐND và các cơ quan liên quan, phiên họp có thể mời chuyên gia, đối tượng chịu tác động của chính sách; đối với cấp tỉnh, có thể mời đại diện Đoàn đại biểu Quốc hội tham dự. Thành phần mở rộng giúp thông tin đa chiều hơn và tăng tính khách quan của quá trình xem xét.

Lãnh đạo Trung tâm phát triển quỹ đất tỉnh giải trình về công tác quản lý, sử dụng và xử lý tài sản công là trụ sở làm việc của các cơ quan, đơn vị hành chính sau sắp xếp, sáp nhập trên địa bàn tỉnh.

Trình tự phiên họp thể hiện rõ tính đối thoại và trách nhiệm. Sau khi chủ tọa nêu vấn đề, thành viên Thường trực HĐND và đại biểu tham dự đặt yêu cầu giải trình; người có trách nhiệm phải trả lời trực tiếp, đầy đủ; đại biểu có quyền tranh luận nếu chưa đồng ý; các cơ quan, cá nhân liên quan tham gia làm rõ. Điều cốt lõi là phần hỏi - đáp phải tập trung vào bản chất vấn đề, không biến thành việc đọc lại báo cáo, cũng không dừng ở giải thích khó khăn khách quan.

Nếu phiên giải trình được tổ chức về vấn đề do HĐND giao, Thường trực HĐND hoàn thiện báo cáo kết quả để trình HĐND xem xét, quyết định. Nếu do Thường trực HĐND quyết định, Thường trực HĐND xem xét, thông qua kết luận khi có quá nửa tổng số thành viên biểu quyết tán thành. Kết luận phải đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ, chỉ rõ hạn chế, nguyên nhân; xác định giải pháp, thời hạn khắc phục; trách nhiệm thi hành và trách nhiệm báo cáo kết quả. Như vậy, giải trình được nối trực tiếp với hành động và cơ chế kiểm soát việc thực hiện.

Một công cụ phù hợp với yêu cầu giám sát thường xuyên

Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang được vận hành, phạm vi quản lý rộng, nhiều vấn đề mới phát sinh sau sắp xếp tổ chức bộ máy và đơn vị hành chính, yêu cầu phản ứng chính sách nhanh hơn, sát hơn. HĐND không thể chỉ chờ đến kỳ họp để xem xét mọi vấn đề. Phiên giải trình của Thường trực HĐND tạo ra kênh giám sát thường xuyên, linh hoạt, giúp phát hiện sớm vướng mắc, thúc đẩy sự phối hợp giữa các cơ quan và hạn chế để những bất cập nhỏ kéo dài thành điểm nghẽn lớn.

Giải trình hiệu quả còn góp phần tăng tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động công vụ; cung cấp thêm căn cứ thực tiễn để HĐND quyết định chính sách, phân bổ nguồn lực và lựa chọn nội dung giám sát tiếp theo. Khi câu hỏi đi đúng vấn đề, câu trả lời gắn với trách nhiệm và kết luận được theo dõi đến cùng, phiên giải trình sẽ thực sự trở thành cầu nối giữa tiếng nói của cử tri với hành động của cơ quan quản lý nhà nước.